Użytkowe gatunki drewna - jesion

Nazwy handlowe i regionalne: Jesion (Polska), Frene commun (Francja), Fresno (Hiszpania), Aesche (Holandia), Gemaine Esche (Niemcy), Ask (Szwecja), Asfur ag (Turcja), Ash, Common ash (Wielka Brytania), Frassino maggiore (Włochy).
Oznaczenie botaniczne: gromada: Angiospermatophyta (okrytozalążkowe), klasa: Dicotyledonopsida dwuliścienne), podklasa: Sympetalae (zrosłopłatkowe), rodzina: Olesceae (oliwkowate), rodzaj: Fraxinus (jesion), gatunek: Fraxinus excelsior L.- jesion wyniosły.
Gatunki podobne: Fraxinus americana L., Fraxinus mandshurica Rupr., Fraxinus nigra Marsh., Fraxinus oregona Nutt., Fraxinus ornus L., Fraxinus pennsylvanica Marsh. Znanych jest około 35 gatunków jesionu.
Jesion


Występowanie

Jak podaje Tomanek, 1970-na półkuli północnej rośnie około 65 gatunków jesionów; w gorącej strefie odnotowano jeden gatunek. W Polsce jest to dzikie drzewo leśne zaliczane do najbardziej cennych, szlachetnych gatunków rodzimych drzew liściastych. Wymaga gleb żyznych, głębokich, pulchnych, wilgotnych lub mokrych. Jest bardzo wrażliwy na przymrozki. Nie tworzy litych drzewostanów. Występuje w dolinach rzecznych gdzie z olszą i dębem tworzy drzewostany. Zasięg jesionu jest stosunkowo rozległy - występuje w całej Europie, na Krymie i Kaukazie, a także w Azji. Północna granica jego zasięgu osiąga w Norwegii 63°, w Szwecji 61 °, w Finlandii 62° szerokości geograficznej. Na terenach byłego ZSRR jego granica północna i wschodnia przebiegają od Sankt Petersburga przez Moskwę w kierunku Kazania i stąd w kierunku południowo-zachodnim na Krym. Nie występuje w Irlandii oraz w północnej i środkowej części Półwyspu Skandynawskiego. Nie jest spotykany w Europie Płd. i na Półwyspie Peloponeskim, w południowej części Półwyspu Apenińskiego, a także na Sycylii i Sardynii. Nie występuje w środkowej części Półwyspu Pirenejskiego.
W parkach występują dwie formy jesionu zwyczajnego - forma zwisająca (płacząca) Fraxinus excelsior f. pendula SCHELLE i forma jednolistkowa - Fraxinus excelsior f. diversifolia Lingel. Spotykane dwa gatunki jesionów Fraxinus pennsylvanica MARSH. - jesion pensylwański i Fraxinus americana L. - jesion amerykański - używane są do obsadzania dróg z uwagi na dekoracyjną barwę liści jesienią (soczystożółta), stosunkowo wąskie korony i łatwość rozmnażania. Fraxinus ornus L. - jesion mannowy (kwiatowy) pochodzi z południowej i zachodniej Europy oraz Azji Mniejszej i jest bardzo dekoracyjny. Nazwa jego pochodzi od soku, który krzepnąc tworzy tzw. mannę mającą zastosowanie w medycynie.

Charakterystyka drzewa i drewna

Szybkorosnące, zrzucające liście, średniej wielkości drzewo, wysokości 25-35 m i średnicy do ok. 100 cm. Dożywa mniej więcej 300 lat, przy czym w wieku ok. 100 lat następuje zahamowanie przyrostu na wysokość. Pień drzew rosnących szczególnie w zwarciu leśnym jest dobrze wyrośnięty, długi, prosty, do wysokości ok. 20 m wolny od gałęzi. W stanie wolnorosnącym drzewo wykazuje skłonności do rozwidleń. Kora do wieku ok. 50 lat gładka i zielonkawo-szara, później brunatna, niemal czarna, spękana. Udział kory - ok. 13,9% objętości pnia z korą, gęstość ok. 457 kg/m3. Biel i twardziel trudne do odróżnienia. Biel szeroki i niemal biały. Twardziel żółtawa do czerwono-białej, później jasnobrązowa; na skutek zróżnicowanych stref zabarwienia często nieregularnie pręgowana lub "kłębiasto-chmurzasta", a także zbliżona do barwy drewna oliwki. Drewno późne ciemniejsze od drewna wczesnego. Drewno jesionu jest drewnem nieregularnie wybarwionym, o rysunku słoistym, pręgowanym i bardzo dekoracyjnym. Zapach słaby, jedynie zaraz po ścięciu drewno jest słodkawo-aromatyczne. Smaku nie posiada. Obróbka mechaniczna, ręczna i narzędziowa - łatwa; drewno o wyższych gęstościach wykazuje przy struganiu skłonności do wyrwań krawędziowych; skrawanie płaskie i obwodowe - dobre.
Suszenie: Zaleca się suszenie metodą techniczną; przebiega szybko i bez specjalnych skłonności do pękania; przy suszeniu sztucznym zalecane są umiarkowane temperatury suszenia, aby proces nie przebiegał zbyt szybko; drewno kurczy się miernie przy suszeniu na wolnym powietrzu, jednak przy suszeniu sztucznym - nieco więcej.
Sklejanie: dobre.
Obróbka powierzchni: dobra; drewno źle się bejcuje, jednak można je bez trudu pokrywać lakierami.
Wady drewn: krzywizny, skręt włókien, widlastość, niecałkowite twardzielowanie, pęknięcia mrozowe, przebarwienia oksydacyjne (zaszarzenie), fakultatywne powstawanie twardzieli (twardziel ciemna), zgnilizny, chodniki owadzie.
Trwałość: niewielka, zwłaszcza na wolnym powietrzu; drewno nie odporne na warunki atmosferyczne.
Zastosowanie: drewno nadaje się na okleiny skrawane płasko i obwodowo; do produkcji mebli, okładzin, parkietu; drewno konstrukcyjne średnich wymagań szczególnie do zabudowy wnętrz; specjalne drewno do wyrobu sprzętu sportowego, szczebli, słupów, ramiaków, beczek; przy budowie łodzi, maszyn, pojazdów, wagonów i samolotów; nadaje się do obróbki toczeniem i do snycerki.
Wskazówki: Drewno okrągłe ma skłonność do spękań czołowych i bocznych, dlatego zaleca się przecierać je jak najszybciej po ścięciu. Przetarcie należy prowadzić możliwie przed latem i zawsze z korą; sztaplowanie wyrobów tartych tylko na wolnym powietrzu; okleiny jesionowe chronić przed pękaniem. Pnie o oliwkowej barwie twardzieli, są szczególnie poszukiwane i cenione jako tzw. "jesion oliwkowy".
Cechy anatomiczne: włókna libriformu i cewki vazicentryczne, naczynia ułożone pierścieniowo (gatunek pierścieniowo-naczyniowy); naczynia drewna wczesnego ułożone pojedynczo i parami, wielorzędowo; naczynia drewna późnego pojedyńczo, parami i w krótkich promieniowych grupach, skąpo rozproszone, grubościenne; miękisz podłużny - typ apotrachealno-marginalny, w drewnie późnym paratrachealno-vazicentryczny.

Właściwości fizyczne: gęstość w stanie zupełnie suchym 410-650-820 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% 450-650-860 kg/m3, gęstość po ścięciu 600-800-1140 kg/m3, skurcz w kierunku wzdłuż włókien 0,2%, w kierunku promieniowym 4,6-5,0%, w kierunku stycznym 8,0-8,4%, objętościowy 12,8-13,6%.
Właściwości mechaniczne: wytrzymałość na zginanie statyczne -88-120-210 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym - 4400-13400--18100 MPa, wytrzymałość na ściskanie - 23-52-80 MPa, wytrzymałość na rozciąganie w kierunku podłużnym - 70-165-293 MPa, wytrzymałość na rozciąganie w kierunku poprzecznym - 7,0-11,2 MPa, udarność-1,0-6,8-8,0 J/cm2, twardość Brinella w kierunku równoległym - 36-65-100 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym - ok. 41 MPa, wytrzymałość na ścinanie - 9,0-12,0-14,6 MPa, wytrzymałość na skręcenie - 13,8-18,6-23,5 MPa, łupliwość-ok. 0,7 MPa.
Właściwości chemiczne:
rozp. benz. - alk. 4,4-5,4%,
pentozany - 21,2-26,7%,
zawartość popiołu - 0,07-0,43%,
pH - 5,8

Jesion występuje w mitach i legendach wielu starożytnych ludów, bądź jako Bóg, bądź jako pełnomocnik obdarzony magiczną mocą. Yggdrasil (też Ygdrasil, Iggdrasil, Igdrasil), to święte drzewo Skandynawów. W mitologii ludów północy odgrywa rolę drzewa wiadomości dobrego i złego. Gałęzie jego według tych legend okrywały całą powierzchnię świata. Wierzchołek przebywał w niebie, a korzenie w piekle. Na najwyższych gałęziach gnieździł się orzeł, boski ptak. Strzec on miał porządku na Ziemi. Łączniczką między nim, a ludźmi była wiewiórka, a owinięte dookoła pnia węże broniły drzewa. Spod korzeni tryskały źródła mądrości i przewidywania przyszłości. Pod tym drzewem odbywały się rady bogów. Według innej legendy korzenie tego drzewa łączyły w całość Asgard, Midgard i Nimflheim. W starożytności było to drzewo Aresa - boga wojny. Zeus - syn Kronosa tworząc nowy porządek świata stworzył jesionowych ludzi. To oni wprowadzili jesionowe dzidy, których używanie weszło na wieki w zwyczaj ludzi parających się wojennym rzemiosłem. Drzewu temu przypisywano właściwości magiczne. Pochowany w trumnie jesionowej zmarły osiągał od razu spokój wieczny. Sen pod jesionem krzepił na umyśle. Według Słowian węże (przeciwnie jak u Skandynawów) omijały to drzewo z daleka. Jesion był guślarskim środkiem na ukąszenie węży. Należało w tym celu obmywać ranę sokiem wyciśniętym z jesionowych liści powtarzając magiczne słowa. Jesion leczył nie tylko choroby od ukąszenia "wszelkiego robaka" ale i różne inne. Jesion leczył, łagodził, ale także potrafił zabijać. Żadna strzała (brzechwa) nie niosła tak skutecznie i celnie do celu jak jesionowa. Jesion pojawił się na Ziemi już około 10 mln lat temu (Pliocen). Aktualnie najstarszy i największy jesion rośnie na Kaszubach w miejscowości Motarzyno gm. Dębica Kaszubska. Wiek 404 lata, obwód 715 cm, średnica pierśnicy 227,5 cm, wysokość 28 m (Pacyniak - dane z 1992 r.). Wg galijskiego horoskopu ludzie urodzeni pod "Jesionem" to ludzie urodzeni od 25 maja do 3 czerwca i od 22 listopada do 1 grudnia, to marzyciele, oryginały, nawet dziwacy.

Opracowanie: Stanisław Spława-Neyman, Zofia Owczarzak
Instytut Technologii Drewna
Wood Technology Institute
ul. Winiarska 1
60-654 Poznań
tel. (+48) 61 849-24-00, fax. (+48) 61 822-43-72
e-mail: Office@itd.poznan.pl

tagi: jesion | drewno | budowa jesiona